Zwolnienie lekarskie to czas, w kt├│rym powinni┼Ťmy skupi─ç si─Ö na rekonwalescencji i poprawie stanu zdrowia. Niestety, coraz cz─Ö┼Ťciej okazuje si─Ö, ┼╝e niekt├│rzy wykorzystuj─ů ten czas w spos├│b budz─ůcy w─ůtpliwo┼Ťci Zak┼éadu Ubezpiecze┼ä Spo┼éecznych oraz pracodawc├│w. Naturalnie, zdarzaj─ů si─Ö te┼╝ wyj─ůtkowe sytuacje, kt├│re planowali┼Ťmy od d┼éu┼╝szego czasu np. zagraniczny urlop czy w┼éasny ┼Ťlub, a kt├│re przypadaj─ů w okresie przed┼éu┼╝aj─ůcej si─Ö choroby czy rekonwalescencji. Korzystanie jednak ze zwolnienia lekarskiego w inny spos├│b ni┼╝ powr├│t do zdrowia w zaciszu domowym (nie, nie m├│wimy tu o wykonywaniu remontu czy prac ogr├│dkowo/balkonowych) nie musi oznacza─ç nieprawid┼éowego wykorzystania zwolnienia lekarskiego. Tym samym pracodawcy powinni mie─ç na uwadze, ┼╝e podj─Öte wobec pracownika dzia┼éania – na podstawie decyzji ZUS o cofni─Öciu zasi┼éku chorobowego ÔÇô mog─ů okaza─ç si─Ö przedwczesne i nie zawsze b─Öd─ů s┼éuszne.

Zacznijmy od podstaw

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy zasi┼ékowej, ubezpieczony wykonuj─ůcy w okresie orzeczonej niezdolno┼Ťci do pracy prac─Ö zarobkow─ů lub wykorzystuj─ůcy zwolnienie od pracy w spos├│b niezgodny z celem tego zwolnienia traci prawo do zasi┼éku chorobowego za ca┼éy okres tego zwolnienia.

Co wi─Öcej, utrata prawa do zasi┼éku mo┼╝e nie by─ç jedyn─ů konsekwencj─ů. Maj─ůc na uwadze decyzj─Ö wydan─ů przez ZUS, pracodawcy nierzadko rozwi─ůzuj─ů z pracownikami ┼é─ůcz─ůc─ů ich umow─Ö o prac─Ö.

W odniesieniu do przes┼éanki wykorzystania zwolnienia lekarskiego niezgodnie z jego celem, to w orzecznictwie wskazuje si─Ö, ┼╝e zostaje ona wype┼éniona, gdy ubezpieczony wykonuje czynno┼Ťci mog─ůce przed┼éu┼╝y─ç okres niezdolno┼Ťci do pracy. Celem istnienia zasi┼éku chorobowego jest odzyskanie przez ubezpieczonego zdolno┼Ťci do pracy. W jego osi─ůgni─Öciu przeszkod─ů mo┼╝e by─ç zar├│wno wykonywanie pracy zarobkowej (co przes─ůdzi┼é ustawodawca), jak i inne zachowania ubezpieczonego utrudniaj─ůce proces leczenia i rekonwalescencj─Ö.

Oto kilka przyk┼éad├│w wyrok├│w s─ůdowych z ostatnich lat, kt├│re pokazuj─ů, ┼╝e spos├│b wykorzystania zwolnienia lekarskiego, cho─ç u wielu budzi┼éby w─ůtpliwo┼Ťci, mo┼╝e by─ç prawid┼éowy.

Podstawa zwolnienia lekarskiego: rwa kulszowa i choroba zwyrodnieniowa

Ubezpieczona przebywa┼éa na zwolnieniu lekarskim w zwi─ůzku z b├│lem kr─Ögos┼éupa i zdiagnozowan─ů rw─ů kulszow─ů oraz chorob─ů zwyrodnieniow─ů. W trakcie zwolnienia lekarskiego, z uwagi na stan zdrowia, ubezpieczona podj─Ö┼éa decyzj─Ö o zwarciu zwi─ůzku ma┼é┼╝e┼äskiego. ÔÇ×W zwi─ůzku z przypadaj─ůc─ů na okres choroby dat─ů ┼Ťlubu, ubezpieczona zacz─Ö┼éa rozwa┼╝a─ç czy mo┼╝na pogodzi─ç uroczysto┼Ť─ç ┼Ťlubn─ů z rygorami zwolnienia lekarskiego. Ustali┼éa, ┼╝e S─ůd Najwy┼╝szy w jednym ze swoich orzecze┼ä wskaza┼é, ┼╝e udzia┼é pracownika we w┼éasnym ┼Ťlubie w czasie zwolnienia lekarskiego zawieraj─ůcego adnotacj─Ö ÔÇ×chory mo┼╝e chodzi─çÔÇŁ, nie koliduje z obowi─ůzkami pracowniczymi i nie mo┼╝e stanowi─ç podstawy do rozwi─ůzania umowy o prac─Ö w trybie art. 52 ┬ž 1 k.p.ÔÇŁ.

Z drugiej strony warto wskaza─ç, ┼╝e ÔÇ×za zachowania niezgodne z celem zwolnienia w orzecznictwie uznano m.in.: nadu┼╝ywanie alkoholu (wyrok S─ůdu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 30 lipca 1991 r., III AUr 144/91), wzi─Öcie udzia┼éu w imprezie towarzyskiej czy rozrywkowej (wyrok S─ůdu Najwy┼╝szego z 21.01.1999 r., I PKN 553/98, OSNP 2000, nr 5, poz. 185), udzia┼é w wycieczce zagranicznej ÔÇô pielgrzymce (wyrok S─ůdu Najwy┼╝szego z 21.10.1999 r., I PKN 308/99, OSNP 2001, nr 5, poz. 154).
W wyroku z 2.04.1998 r., I PKN 14/98, S─ůd Najwy┼╝szy wskaza┼é jednak, ┼╝e udzia┼é pracownika we w┼éasnym ┼Ťlubie w czasie zwolnienia lekarskiego zawieraj─ůcego adnotacj─Ö ÔÇ×chory mo┼╝e chodzi─çÔÇŁ, nie koliduje z obowi─ůzkami pracowniczymi i nie mo┼╝e by─ç uznany za ci─Ö┼╝kie naruszenie podstawowych obowi─ůzk├│w pracowniczych w rozumieniu art. 52 ┬ž 1 pkt 1 k.p.

Nie bacz─ůc na powy┼╝sze, ZUS na podstawie sporz─ůdzonej notatki s┼éu┼╝bowej przez jedn─ů ze wsp├│┼épracownic ubezpieczonej (zast─Öpcy naczelnika), zgodnie z kt├│r─ů ubezpieczona pojawi┼éa si─Ö w pracy powiadamiaj─ůc swoje najbli┼╝sze wsp├│┼épracownice o ┼Ťlubie i zostawiaj─ůc kilka butelek alkoholu z pro┼Ťb─ů o wypicie za jej zdrowie, zakwestionowa┼é prawid┼éowo┼Ť─ç wykorzystania zwolnienia lekarskiego.

W ocenie s─ůdu, ubezpieczona nie wykorzysta┼éa zwolnienia niezgodnie z jego celem ani nie przyczyni┼éa si─Ö do pogorszenia swojego stanu zdrowia. Podobnie by┼éo w niniejszej sprawie – na zwolnieniu lekarskim ubezpieczonej lekarz wskaza┼é, ┼╝e ubezpieczona ÔÇ×mo┼╝e chodzi─çÔÇŁ. Uroczysto┼Ť─ç ┼Ťlubna w urz─Ödzie stanu cywilnego trwa┼éa oko┼éo 30 minut, a wi─Öc nie wi─ůza┼éa si─Ö ze znacz─ůcym wysi┼ékiem (nawet przy za┼éo┼╝eniu, ┼╝e ubezpieczona i jej przysz┼éy m─ů┼╝ przez chwil─Ö na ni─ů oczekiwali). Co wi─Öcej pozosta┼éa cz─Ö┼Ť─ç uroczysto┼Ťci odby┼éa si─Ö w mieszkaniu ubezpieczonej i poleg┼éa na obiedzie dla najbli┼╝szej rodziny, ┼é─ůcznie dla oko┼éo 10 os├│b. trwa┼éo oko┼éo 3-4 godzin. Nic nie wskazywa┼éo zatem, na to, aby w jego czasie ubezpieczona zachowywa┼éa si─Ö w spos├│b, kt├│ry pozostawa┼éby w sprzeczno┼Ťci z celami zwolnienia lekarskiego, np. ta┼äczy┼éa czy pi┼éa alkohol.

Podstawa zwolnienia lekarskiego: schorzenie kręgosłupa i inne sprawy ortopedyczne

Ubezpieczona przebywa┼éa na zwolnieniu lekarskim z uwagi na schorzenie kr─Ögos┼éupa. Zbli┼╝aj─ůce si─Ö ┼Ťwi─Öta wielkanocne sk┼éoni┼éy j─ů do uczestniczenia w obrz─ůdkach poprzez pomoc w ┼Ťwietlicy podczas przygotowania palm i stroik├│w wielkanocnych oraz niesienia krzy┼╝a w procesji. Pracodawca powiadomi┼é ZUS o podj─Ötych przez ubezpieczon─ů czynno┼Ťciach, przedk┼éadaj─ůc pe┼én─ů dokumentacj─Ö zdj─Öciow─ů. Zgodnie ze stanowiskiem zar├│wno lekarza, jaki i s─ůdu ubezpieczona ÔÇ×nie naruszy┼éa wskaza┼ä lekarskich, przeciwnie, ubezpieczona mia┼éa zalecan─ů umiarkowan─ů aktywno┼Ť─ç, a oceniane czynno┼Ťci mia┼éy takich charakter. Niesienie symbolicznego krzy┼╝a wraz z kilkoma osobami na kr├│tkich dystansach, to┼╝samo jak przygotowanie stroika ┼Ťwi─ůtecznego (ÔÇŽ) nie wp┼éyn─Ö┼éo na pogorszenie stanu zdrowia ubezpieczonejÔÇŁ.

Jak ju┼╝ wcze┼Ťnie wskazano spotkanie rodzinne mo┼╝e mie─ç pozytywny wp┼éyw na proces leczenia i nie stanowi naruszenia art. 17 ust. 1 ustawy zasi┼ékowej. W ocenie S─ůdu to┼╝samy, pozytywny wp┼éyw, ma udzia┼é w obrz─Ödach czy podejmowanie czynno┼Ťci zwi─ůzanych z wyznawan─ů wiar─ů, o ile maj─ů one charakter symboliczny i nie wp┼éywaj─ů na stan zdrowia uczestnika, a takich charakter mia┼é udzia┼é w obrz─Ödach wielkanocnych. Nie ma r├│┼╝nicy terapeutycznej pomi─Ödzy spotkaniem w godnie rodzinnym, a spotkaniem w gronie towarzyskim czy wsp├│lnoty religijnej, zw┼éaszcza dla osoby, dla kt├│rej obrz─Ödy religijne s─ů istotne, jak w przypadku ubezpieczonej (Wyrok S─ůdu Rejonowego w Toruniu Spo┼éecznych z dnia 26 sierpnia 2022 r., sygn. akt IV U 211/22).

Podstawa zwolnienia lekarskiego: inne sprawy ortopedyczne

Nieco inne zako┼äczenie sprawy mia┼éo miejsce w przypadku Pana W─Ödkarza. Pracownik podczas zwolnienia lekarskiego wydanego w celu rekonwalescencji po przebytym zabiegu ortopedycznym r─Öki, uczestniczy┼é w zawodach w─Ödkarskich. Po zakwestionowaniu wykorzystania zwolnienia lekarskiego zgodnie z celem, sprawa trafi┼éa do s─ůdu. Bieg┼éy ortopeda w swojej opinii wskaza┼é, ┼╝e analiza dokumentacji medycznej i badanie odwo┼éuj─ůcego si─Ö pozwalaj─ů stwierdzi─ç, ┼╝e pracownik podczas zawod├│w by┼é niezdolny do pracy i nie odzyska┼é wcze┼Ťniej zdolno┼Ťci do pracy. Bieg┼éy w spos├│b jednoznaczny wypowiedzia┼é si─Ö, ┼╝e udzia┼é pracownika w zawodach m├│g┼é mie─ç negatywny wp┼éyw na jego zdrowie i spowodowa─ç wyd┼éu┼╝enie okresu niezdolno┼Ťci do pracy, a to ze wzgl─Ödu ona przeci─ů┼╝enie lewego nadgarstka. Niestety gwo┼║dziem do trumny okaza┼éo si─Ö og┼éoszenie internetowe zwyci─Özc├│w nagr├│d. W komunikacie zamieszczono informacj─Ö o przebiegu zawod├│w, czasie ich trwania i zwyci─Özcach w kategorii najwi─Ökszej ilo┼Ťci kilogram├│w z┼éowionych przez pracownik├│w-uczestnik├│w zawod├│w. Niezdolny do pracy pracownik zosta┼é wskazany jako osoba, kt├│ry zaj─Ö┼éa 3 miejsce w tych zawodach.

Ubezpieczony twierdził natomiast, że:

  1. po pierwsze – nie bra┼é udzia┼éu w zawodach, a nagrod─Ö otrzyma┼é za organizowanie tych zawod├│w od wielu lat.
  2. po drugie – nawet gdyby w nich bra┼é udzia┼é to i tak jest prawor─Öczny, a zabieg mia┼é na lewej r─Öce wiec zawodowy nie mia┼éy wp┼éywu na przebieg jego leczenia.

Pytanie od autorki do do┼Ťwiadczonych w─Ödkarzy: czy sprz─Öt w─Ödkarski obs┼éuguje si─Ö jedn─ů r─Ök─ů?

S─ůd naturalnie nie da┼é wiary twierdzeniom pracownika i uzna┼é wykorzystanie zwolnienia niezgodnie z jego celem ÔÇ×poprzez podejmowanie dzia┼éa┼ä, kt├│rych chory powinien unika─ç, nieprzestrzeganie wskaza┼ä lekarskich, a tak┼╝e wykorzystywanie tego zwolnienia dla innych cel├│w ni┼╝ leczenieÔÇŁ (Wyrok S─ůdu Rejonowego dla Warszawy Pragi-P├│┼énoc w Warszawie z dnia 12 stycznia 2024 r., sygn. akt VI P 177/21)

Podstawa zwolnienia lekarskiego: ci─ů┼╝a

Ubezpieczona zatrudniona by┼éa jako przedstawiciel handlowy. W zakresie jej obowi─ůzk├│w by┼éo wielogodzinne kierowanie samochodu ubezpieczonego. Dodatkowo wysoka dyspozycyjno┼Ť─ç oraz stres towarzysz─ůcy tej pracy, uzasadnia┼éy orzeczenie niezdolno┼Ťci do pracy w okresie ci─ů┼╝y. Maj─ůc na uwadze powy┼╝sze, cho─ç ci─ů┼╝a przebiega┼éa prawid┼éowo, ubezpieczona otrzyma┼éa zwolnienie lekarskie, podczas kt├│rego zdecydowa┼éa si─Ö na wakacje zagraniczne. O podr├│┼╝y ubezpieczonej Zak┼éad Ubezpiecze┼ä Spo┼éecznych zosta┼é poinformowany przez p┼éatnika sk┼éadek, kt├│ry zawnioskowa┼é o dokonanie kontroli wykorzystywania zwolnienia lekarskiego zgodnie z jego celem.

Wbrew opinii lekarza orzecznika ZUS, zar├│wno lekarz prowadz─ůcy ci─ů┼╝─Ö ubezpieczeniowej, a tak┼╝e bieg┼éy s─ůdowy wskazywali na to, i┼╝ odbycie podr├│┼╝y lotniczej i wyjazd wakacyjny nie stanowi─ů ┼╝adnego zagro┼╝enia dla ci─ů┼╝y odwo┼éuj─ůcej. Jednocze┼Ťnie warto podkre┼Ťli─ç, ┼╝e ani ZUS, ani te┼╝ ┼╝aden z opiniuj─ůcych w niniejszej sprawie bieg┼éych, nie stwierdzili, aby ubezpieczonej zosta┼éo wystawione zwolnienie lekarskie, mimo, ┼╝e by┼éa zdolna do pracy. S─ůd Rejonowy uzna┼é, ┼╝e cel zwolnienia lekarskiego udzielonego ubezpieczonej nie zosta┼é w tym przypadku naruszony (wyrok S─ůdu Okr─Ögowego w Bydgoszczy VI Wydzia┼é Pracy i Ubezpiecze┼ä Spo┼éecznych z dnia 23 sierpnia 2022 r., sygn. akt VI Ua 68/21)

Podstawa zwolnienia lekarskiego: zły stan zdrowia psychicznego

Temat zdrowia psychicznego jest tematem powa┼╝nym i nie nale┼╝y z niego ┼╝artowa─ç. Zgodnie z informacjami podanymi przez WHO, oko┼éo 280 milion├│w ludzi na ┼Ťwiecie ma depresj─Ö. Szacuje si─Ö, ┼╝e 3,8% populacji do┼Ťwiadcza depresji, w tym 5% doros┼éych (4% w┼Ťr├│d m─Ö┼╝czyzn i 6% w┼Ťr├│d kobiet) oraz 5,7% doros┼éych w wieku powy┼╝ej 60 lat [1]. W Polsce coraz wi─Ökszy odsetek zwolnie┼ä lekarskich powodowany jest z┼éym stanem zdrowia psychicznego. `Podobnie jak w innych przyczynach zwolnie┼ä lekarskich, wiele z nich negowane jest zar├│wno przez pracodawc├│w, jaki i przez ZUS. Zwolnienia te z regu┼éy s─ů ÔÇ×chodzoneÔÇŁ, a wiele zachowa┼ä i podejmowanych aktywno┼Ťci – w wi─Ökszo┼Ťci przypadk├│w negowane r├│wnie┼╝ przez s─ůdy ÔÇô w tym przypadku odgrywa kluczow─ů rol─Ö powrotu do zdrowia.

I tak na przyk┼éad przebywaj─ůcy na zasi┼éku chorobowym z uwagi na nasilenie problem├│w natury psychiatrycznej (po uprzednim zwolnieniu w zwi─ůzku ze schorzeniami kr─Ögos┼éupa, kt├│re wcze┼Ťniej spowodowa┼éy jego absencj─Ö w pracy) zdaniem ZUS nie wykorzysta┼é zwolnienia lekarskiego nieprawid┼éowo bior─ůc czynny udzia┼é w koncercie swojego zespo┼éu. Zgodnie ze stanowiskiem s─ůdu, granie na gitarze (solo, jak i w zespole) by┼éo w zasadzie jedn─ů z form realizacji przez ubezpieczonego szeroko rozumianej terapii zalecon─ů przez lekarza psychiatr─Ö. Ponadto z opinii bieg┼éych jasno wynika┼éo, ┼╝e koncertowanie przez ubezpieczonego nie wp┼éyn─Ö┼éo negatywnie na jego proces zdrowienia (wyrok S─ůdu Rejonowego w Toruniu, z dnia 29 sierpnia 2023 r., sygn. akt IV U 55/23).

W innym przypadku (mo┼╝e nieco innym ni┼╝ powy┼╝szy, bo ubezpieczony nie pozostawa┼é w stosunku pracy, jednak r├│wnie ciekawym), s─ůd doszed┼é do przekonania, ┼╝e ubezpieczony w spos├│b nale┼╝yty korzysta┼é ze zwolnienia lekarskiego, podejmuj─ůc czynno┼Ťci w postaci udzia┼éu w projekcie wspieraj─ůcym m┼éode osoby w podniesieniu kompetencji w zakresie zak┼éadania i prowadzenia dzia┼éalno┼Ťci gospodarczej. Zdaniem s─ůdu nie przyczyni┼éy si─Ö one do pogorszenia stanu zdrowia ubezpieczonego i przed┼éu┼╝enia procesu leczenia, a wr─Öcz przeciwnie by┼éy elementem skutecznego procesu leczenia. Ubezpieczony ze zwolnienia lekarskiego korzysta┼é z uwagi na stan zdrowia psychicznego. Z problemami tej natury ubezpieczony zmaga┼é si─Ö od wielu lat, stosuj─ůc r├│┼╝ne metody leczenia. Udzia┼é w projekcie wpisywa┼é si─Ö w zalecenia lekarza prowadz─ůcego, maj─ůc na celu zwi─Ökszenie aktywno┼Ťci ubezpieczonego, ale w spos├│b pozbawiony presji i umo┼╝liwi─ç mu powr├│t do takiego stanu zdrowia psychicznego, w kt├│rym b─Ödzie m├│g┼é powr├│ci─ç na rynek pracy (wyrok S─ůdu Rejonowego w Toruniu z dnia 4 lipca 2023 r., sygn. akt IV U 91/23).

W zakresie zwolnie┼ä lekarskich, kt├│rych postaw─ů jest stan zdrowia psychicznego, nale┼╝y mie─ç na uwadze, ┼╝e choroby zdrowia psychicznego, z uwagi na swoj─ů specyfik─Ö, odbiegaj─ů w sposobie leczenia od chor├│b dotykaj─ůcych inne uk┼éady organizmu. Stosuje si─Ö cz─Östo odmienne terapie czy niestandardowe zalecenia, jednak┼╝e ich sta┼éym celem jest powr├│t pacjenta do zdrowia b─ůd┼║, jak w przypadku ubezpieczonego, kt├│ry choruje przewlekle, uzyskanie poprawy stanu zdrowia na poziomie umo┼╝liwiaj─ůcym powr├│t do spo┼éecze┼ästwa i na rynek pracy (stanowisko s─ůdu w w/w wyroku). Powstaje natomiast pytanie. gdzie jest granica stosowania niestandardowych zalece┼ä i czy w og├│le taka istnieje? Czy jedynym wyj┼Ťciem pracodawcy jest przyj─Öcie biernej postawy ÔÇ×przeczekuj─ůcejÔÇŁ cz─Östo kilkumiesi─Öczny okres nieobecno┼Ťci pracownika po kolejnym kilkumiesi─Öcznym okresie nieobecno┼Ťci? Problematyka stanu psychicznego pracownik├│w podczas zatrudnienia jest niebagatelnym wyzwaniem dla rynku pracy w ┼Ťwiecie HR21st.

 


1. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/depression za Instytut Wska┼║nik├│w i Oceny Zdrowia. Globalna wymiana danych zdrowotnych (GHDx). https://vizhub.healthdata.org/gbd-results/ (Dost─Öp 4 marca 2023).

Magdalena Smaruj
Magdalena Smaruj
associate | zobacz inne wpisy tego autora